Czy mikrofalówka jest szkodliwa – tabela strat witamin

Szklana miska z brokułami w otwartej mikrofalówce, obok termometr kuchenny

Brokuł ugotowany w garnku pełnym wody traci 50-60% witaminy C. Ten sam brokuł zrobiony w mikrofalówce, bez zalewania wodą, traci 15-25%. Ta jedna para liczb rozstrzyga większość sporów o to, czy mikrofalówka jest szkodliwa dla wartości odżywczych, i rozstrzyga ją nie po myśli garnka.

Pytanie wraca u mnie na lekcjach co roku, zwykle w wersji „ale przecież mikrofale niszczą witaminy”. Odpowiadam wtedy, że witaminy niszczy ciepło i woda, a mikrofalówka daje mniej jednego i drugiego niż gotowanie. Problem z tą kuchenką leży zupełnie gdzie indziej i dotyczy bakterii oraz pojemników, w których ludzie odgrzewają obiad.

Poniżej rozkładam to na części: co mikrofale robią z jedzeniem od strony fizyki, ile naprawdę wynoszą straty przy różnych metodach obróbki i gdzie leży realne ryzyko. Lektura na jakieś osiem minut, a wychodzi się z niej z konkretną tabelą i listą rzeczy, których do kuchenki wkładać nie wolno.

Co mikrofale robią z jedzeniem

Magnetron w kuchence wytwarza fale o częstotliwości 2450 MHz. Ta częstotliwość została dobrana pod cząsteczkę wody: woda jest dipolem, ma biegun dodatni i ujemny, więc w zmiennym polu elektromagnetycznym obraca się miliardy razy na sekundę. Cząsteczki ocierają się o siebie i to tarcie jest ciepłem. Nic więcej się nie dzieje.

Dlatego produkt suchy grzeje się w mikrofalówce fatalnie, a zupa w minutę. Dlatego też środek dużego kawałka mięsa zostaje zimny – fale wnikają na jakieś 2-3 centymetry, a głębiej ciepło idzie już zwykłym przewodzeniem, tak jak w piekarniku. Konsekwencja dla kuchni jest taka, że temperatura potrawy zatrzymuje się na temperaturze wrzenia wody, a akrylamid potrzebuje 120 stopni, żeby w ogóle zacząć powstawać.

Energia pojedynczego fotonu mikrofalowego to około 0,00001 elektronowolta. Do wybicia elektronu z atomu, czyli do jonizacji, potrzeba kilkunastu elektronowoltów, czyli miliona razy więcej. Mikrofale nie mają fizycznej możliwości uszkodzić DNA ani napromieniować jedzenia. Kuchenka wyłączona nie emituje niczego, a potrawa po wyjęciu nie różni się od tej z garnka niczym poza rozkładem temperatury.

Czy mikrofalówka niszczy witaminy – tabela strat

Witaminy tracimy przez trzy rzeczy: temperaturę, czas i wodę. Witamina C oraz witaminy z grupy B rozpuszczają się w wodzie, więc z gotowanego warzywa po prostu wypływają do wywaru. Im dłużej gotujesz i w im większej ilości wody, tym mniej zostaje na talerzu.

Poniższe zakresy pochodzą z prac przeglądowych nad obróbką warzyw liściastych i kapustnych. Rozrzut jest duży, bo zależy od gatunku, wielkości kawałków i tego, czy warzywo było wcześniej pokrojone.

Metoda obróbkiCzasStrata witaminy CStrata folianów
Gotowanie w dużej ilości wody15-20 min50-60%50-70%
Gotowanie w małej ilości wody10 min30-40%30-45%
Mikrofalówka, warzywo zalane wodą5 min40-97%40-70%
Mikrofalówka, 2 łyżki wody pod przykryciem3-4 min15-25%15-30%
Gotowanie na parze5-7 min10-15%10-20%
Blanszowanie i schłodzenie2 min20-25%20-30%
Pieczenie w 180 stopniach25 min25-35%25-40%
Smażenie na patelni6-8 min15-20%20-30%

Zwróć uwagę na trzeci i czwarty wiersz. To ta sama kuchenka i ten sam brokuł, a różnica w stratach jest kilkukrotna. Zmienną nie jest urządzenie, tylko woda, w której witaminy odpływają.

Para wygrywa i to się nie zmieniło. Ale mikrofalówka bez zalewania wodą stoi tuż za nią, przed każdą wersją gotowania w garnku. Jeśli więc ktoś odgrzewa w kuchence wczorajszą fasolkę, robi swoim witaminom mniejszą krzywdę, niż gdyby wstawił ją do garnka z wodą.

Badanie o brokułach, które zrobiło mikrofalówce złą prasę

W 2003 roku hiszpański zespół opublikował w „Journal of the Science of Food and Agriculture” wyniki, które obiegły cały świat w wersji „mikrofalówka niszczy 97% przeciwutleniaczy w brokułach”. Liczba jest prawdziwa i dotyczyła flawonoidów.

Detal, który zginął po drodze, jest taki: brokuły w tym eksperymencie zalano 150 ml wody na porcję i przykryto. Zmierzono zawartość w samych różyczkach, a nie w wodzie, do której flawonoidy przeszły. Wyszło więc badanie nad wypłukiwaniem, a nie nad mikrofalami.

W tej samej pracy gotowanie w garnku dało 66% strat, a gotowanie na parze 11%. Wniosek praktyczny brzmi „nie zalewaj warzyw wodą”, a nie „wyrzuć kuchenkę”. Ten jeden nagłówek sprzed dwudziestu lat do dziś krąży po internecie i jest głównym powodem, dla którego ludzie pytają, czy mikrofala szkodzi.

Nowsze prace, w których warzywa gotowano w mikrofalówce bez dodatku wody albo z dwiema łyżkami, dają wyniki zbliżone do pary. To dobrze pasuje do fizyki: krótszy czas i mniej wody to mniejsze straty. Nie ma tu nic zaskakującego poza tym, jak długo utrzymała się źle streszczona liczba.

Co przy mikrofalówce naprawdę jest problemem

Nierównomierne nagrzewanie. To jest realne ryzyko i jedyne, o które bym się przy tej kuchence spierała.

Fale nie wnikają równo w całą objętość, więc w porcji gulaszu potrafi być punkt o temperaturze 90 stopni i punkt o temperaturze 40 stopni, oddalone od siebie o dwa centymetry. Zakres 5-60 stopni to strefa, w której bakterie mnożą się najszybciej, a Listeria monocytogenes rośnie nawet w lodówce.

Przy odgrzewaniu obowiązuje próg 70 stopni utrzymany przez co najmniej 2 minuty w każdym punkcie porcji. Nie w środku talerza, tylko wszędzie. Osiąga się to trzema rzeczami: mieszaniem w połowie cyklu, przykryciem, żeby para wyrównała temperaturę, i odstawieniem na 1-2 minuty po wyjęciu. Ten czas wyrównania nie jest kaprysem producenta, tylko elementem obróbki.

Drugi realny problem to ryż. Przetrwalniki Bacillus cereus przeżywają gotowanie, a jeśli ugotowany ryż stoi kilka godzin w cieple, bakterie produkują cereulid – toksynę odporną na temperaturę. Odgrzewanie w mikrofali jej nie unieszkodliwi, bo nic jej nie unieszkodliwi. Ryż trzeba schłodzić w ciągu godziny i zjeść w ciągu doby.

Plastik w mikrofalówce – czego szukać na pojemniku

Tworzywa w kontakcie z żywnością reguluje rozporządzenie 10/2011, które ustala limity migracji dla poszczególnych substancji. Producent, który umieszcza na pojemniku symbol trzech falek albo napis „do kuchenek mikrofalowych”, deklaruje, że wyrób te limity spełnia w temperaturze podgrzewania.

Pojemnik bez tego oznaczenia nie był badany pod kątem podgrzewania i nie ma co go testować na własnym obiedzie. Do tej kategorii należą wszystkie kubki po serkach, wiaderka po lodach, tacki po daniach gotowych i czarne pojemniki z dowozu, o ile nie mają symbolu.

Migracja rośnie z temperaturą i z zawartością tłuszczu w potrawie. Sos boloński w cienkim pojemniku po margarynie to najgorszy możliwy zestaw: wysoka temperatura, tłuszcz jako rozpuszczalnik i tworzywo, którego nikt do tego nie przeznaczył. Folia aluminiowa wypada z kuchenki z innego powodu, bo metal odbija fale i iskrzy, ale poza mikrofalą liczy się przy niej dokładnie to samo co przy plastiku – folia aluminiowa oddaje glin do potraw kwaśnych i mocno solonych.

Bezpieczna alternatywa kosztuje zero: szkło żaroodporne, porcelana, ceramika bez złoceń. Do przykrycia talerz albo papierowy ręcznik, nie folia spożywcza leżąca bezpośrednio na gorącym jedzeniu. Jeśli interesuje cię, jak zachowują się tłuszcze w wysokiej temperaturze, opisałam osobno punkty dymienia oliwy z oliwek.

Czego nie wolno wkładać do mikrofalówki

Lista jest krótka i każdy punkt ma konkretny powód.

  • Metal i folia aluminiowa. Fale odbijają się od metalu i na ostrych krawędziach powstaje łuk elektryczny. Widelec w talerzu to iskrzenie, folia to ryzyko dla magnetronu.
  • Jajko w skorupce i jajko na twardo w całości. Para nie ma ujścia, ciśnienie rośnie i jajko wybucha, czasem dopiero na talerzu, po wyjęciu.
  • Woda podgrzewana w gładkim naczyniu. Bez pęcherzyków zarodkowych woda przegrzewa się powyżej 100 stopni bez wrzenia i wykipia gwałtownie przy włożeniu łyżeczki. Wystarczy wrzucić drewnianą łyżkę albo szczyptę cukru.
  • Mleko modyfikowane i mleko dla niemowlaka. Gorące punkty w butelce potrafią poparzyć przełyk mimo letniej butelki w dłoni. Podgrzewamy w kąpieli wodnej.
  • Papryczki chili i całe owoce ze skórką. Skórka działa jak skorupka i pęka. Kapsaicyna z rozerwanej papryczki paruje i drażni drogi oddechowe.
  • Winogrona przekrojone na pół. Ich rozmiar i zawartość wody dają efekt anteny oraz plazmę. Zabawne na filmikach, kosztowne w naprawie.

Mrożone masło to osobna historia – mikrofala rozdziela w nim emulsję i topi je nierówno, więc do ciasta lepiej użyć startego prosto z zamrażarki. Opisałam to przy okazji tematu rozmrażania masła z zamrażarki.

Jak odgrzewać, żeby nie stracić i nie zachorować

Sześć zasad, które u mnie w kuchni obowiązują od lat i wynikają wprost z tego, co wyżej.

  1. Warzywa bez zalewania wodą. Dwie łyżki na porcję i przykrycie wystarczą, żeby powstała para. Każda dodatkowa woda to witaminy w odpływie.
  2. Rozłóż porcję płasko, z dołkiem w środku. Pierścień grzeje się równiej niż kopiec, bo fale docierają do niego z każdej strony.
  3. Przerwij i wymieszaj w połowie. Jedno mieszanie likwiduje większość zimnych punktów w gęstej potrawie.
  4. Odstaw na 1-2 minuty pod przykryciem. Temperatura się wyrównuje i dopiero wtedy porcja jest odgrzana w całości.
  5. Mięso, drób i ryż odgrzewaj raz. Drugi cykl chłodzenia i podgrzewania to kolejne godziny w strefie sprzyjającej bakteriom.
  6. Sprawdź termometrem, gdy odgrzewasz dla dziecka albo osoby starszej. 70 stopni w najzimniejszym miejscu porcji, nie na wierzchu.

Te same zasady dotyczą odgrzewania w piekarniku i na patelni. Mikrofalówka wymaga ich tylko wyraźniej, bo grzeje szybciej i nierówniej.

Najczęstsze pytania

Czy jedzenie z mikrofali jest zdrowe

Tak, pod względem wartości odżywczych zwykle zdrowsze niż to samo jedzenie ugotowane w wodzie. Straty witaminy C przy podgrzewaniu bez dolewania wody wynoszą 15-25% wobec 50-60% przy gotowaniu. Mikrofale nie tworzą w jedzeniu żadnych nowych związków, których nie tworzyłby garnek.

Czy mikrofala szkodzi zdrowiu przez promieniowanie

Nie. Mikrofale to promieniowanie niejonizujące o energii około miliona razy mniejszej niż potrzebna do uszkodzenia DNA. Kuchenki mają obudowę z siatką ekranującą i wyłącznik przy drzwiczkach, a szczelność jest przedmiotem badania przy dopuszczeniu do sprzedaży. Kuchenkę z wgniecionymi lub niedomykającymi się drzwiczkami oddaj do serwisu.

Czy mikrofalówka niszczy białko w jedzeniu

Denaturuje je tak samo jak każde inne źródło ciepła, czyli rozwija łańcuch bez zmiany składu aminokwasowego. Białko z jajka ściętego w mikrofali ma tę samą wartość odżywczą co z jajka ugotowanego. Przy bardzo długim podgrzewaniu spada dostępność lizyny, ale dzieje się to identycznie na patelni.

Czy można podgrzewać jedzenie dla dziecka w mikrofali

Potrawy stałe tak, pod warunkiem wymieszania i sprawdzenia temperatury w kilku miejscach. Mleka w butelce nie podgrzewamy w mikrofalówce, bo gorące punkty w płynie nie wyrównują się przez potrząśnięcie tak, jak się wydaje. Butelka idzie do garnka z ciepłą wodą, na trzy minuty.

Czy podgrzewanie w mikrofali niszczy witaminę B12

Częściowo, jak każde ogrzewanie. B12 jest umiarkowanie wrażliwa na temperaturę i przy podgrzewaniu mleka traci się kilkanaście procent, przy dłuższym gotowaniu więcej. Kto martwi się o jej podaż, powinien raczej sprawdzić źródła w diecie – opisałam to przy temacie niedoboru witaminy B12 i D oraz przy pozostałych witaminach z grupy B i ich źródłach w kuchni.

Co zapamiętać

Odpowiedź na pytanie, czy mikrofalówka jest szkodliwa, brzmi: nie dla witamin, tak dla wygody bezmyślnej. Fizycznie mikrofale robią z jedzeniem to samo co ciepło z każdego innego źródła, a ponieważ robią to szybciej i przy mniejszej ilości wody, straty składników są zwykle niższe niż przy gotowaniu w garnku.

Realne ryzyko siedzi gdzie indziej: w nierównym nagrzewaniu, przy którym część porcji zostaje w temperaturze sprzyjającej bakteriom, i w pojemnikach, których nikt nie przeznaczył do podgrzewania. Jedno rozwiązuje mieszanie i dwie minuty odstania, drugie – szklana miska.

Masz w domu kuchenkę, w której coś kiedyś wybuchło albo zaiskrzyło? Napisz w komentarzu, co to było – zbieram te historie na lekcje, bo działają na uczniów lepiej niż każda instrukcja obsługi.

4.9/5 – (25 votes)
Paula Andrzejewska
O autorze

Paula Andrzejewska

Technolog żywności (mgr inż., Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie) i audytor wewnętrzny ISO 22000. Od 2011 roku prowadzę blog Jak Po Maśle: analizuję składy produktów i dzielę się sprawdzonymi przepisami. Pracowałam w laboratoriach i zakładach przemysłu spożywczego, dziś uczę przedmiotów zawodowych w technikum gastronomicznym.

Dodaj komentarz


Ta strona używa Akismet do redukcji spamu. Dowiedz się, w jaki sposób przetwarzane są dane Twoich komentarzy.