Serek topiony – co jest w składzie i ile ma fosforu

Serek topiony w trójkątnych porcjach i w kubku obok kromki chleba na blacie

Ser żółty wrzucony do garnka i podgrzany rozpada się na gumowatą grudkę i kałużę tłuszczu. Serek topiony podgrzewa się do tej samej temperatury i zostaje gładki. Cała różnica siedzi w kilku gramach soli topnikowych, które ma w składzie, i to jest jedyny powód, dla którego ten produkt w ogóle istnieje.

Na lekcjach o przetworach mlecznych pokazuję to uczniom dwoma garnkami obok siebie, bo bez tego demonstracyjnego rozdzielenia się fazy trudno uwierzyć, że dodatek oznaczony numerem E jest tu konieczny, a nie doklejony dla oszczędności. Sole topnikowe nie zastępują sera. One sprawiają, że ser da się roztopić na jednolitą masę.

To nie zmienia faktu, że mają skutek uboczny, o którym mówi się za mało: fosfor. Poniżej rozkładam skład serka topionego na części, pokazuję mechanizm działania E339, E450 i E452 oraz podaję w tabeli, ile fosforu wnosi realna porcja na kanapkę.

Co jest w serku topionym – skład rozłożony na części

Typowa lista składników ma sześć do dziesięciu pozycji i każda z nich ma tam swoją robotę.

SkładnikTypowy udziałPo co
Sery dojrzewające i twarogowe25-50%baza smaku i białka
Woda20-45%konsystencja do smarowania
Masło lub tłuszcz mleczny5-15%kremowość, wyrównanie zawartości tłuszczu
Mleko lub serwatka w proszku3-10%sucha masa, białko, koszt
Sole topnikowe (E339, E450, E452)1-3%umożliwiają topienie bez rozdzielenia
Sól kuchenna1,5-2,5%smak, częściowo trwałość
Skrobia, mączka chleba świętojańskiego0-2%zagęszczenie w tańszych wersjach

Pierwsza pozycja jest tą, którą porównuję między produktami. Serek topiony z udziałem sera powyżej 45 procent smakuje jak ser. W najpopularniejszych serkach kremowych sera jest niespełna 30 procent, a resztę stanowi głównie odtworzone mleko odtłuszczone, masło i śmietanka.

Sygnał ostrzegawczy na etykiecie to obecność tłuszczu roślinnego. Produkt, w którym część tłuszczu mlecznego zastąpiono palmowym albo kokosowym, nie może nazywać się serem topionym – nazywa się wtedy „produktem seropodobnym” albo „wyrobem seropodobnym topionym” i to jest zupełnie inna półka jakościowa.

Dlaczego bez soli topnikowych serek by nie powstał

Żeby to zrozumieć, trzeba spojrzeć na to, jak zbudowany jest ser dojrzewający. Jego strukturę tworzy parakazeinian wapnia – sieć białek kazeinowych spięta mostkami z jonów wapnia. Ta sieć trzyma w sobie tłuszcz i wodę.

Po podgrzaniu powyżej mniej więcej 70 stopni sieć kurczy się i wyciska z siebie zawartość. Widać to na każdej zapiekance: tłuszcz zbiera się w kałużę, białko ściąga się w gumowate pasma. Dokładnie to samo działoby się w kotle w zakładzie.

Sole topnikowe działają jak sekwestranty wapnia. Wiążą jony wapnia i wyjmują je z mostków spinających kazeinę, a uwolnione białko przechodzi w kazeinian sodu – formę rozpuszczalną, która sama ma zdolności emulgujące. Kazeinian sodu otacza kropelki tłuszczu i utrzymuje je w zawiesinie, zamiast pozwolić im się połączyć.

Efektem jest jednorodna, plastyczna masa, która po ostygnięciu daje się smarować i nie rozwarstwia się w opakowaniu przez kilka miesięcy. Bez tego kroku produkt o takiej konsystencji i takiej trwałości nie istnieje – to nie jest kwestia oszczędności, tylko fizykochemii.

E339, E450 i E452 – co to konkretnie jest

Pod pojęciem soli topnikowych kryje się kilka substancji o zbliżonym działaniu. W serkach topionych spotkasz najczęściej trzy.

Numer ENazwaRola
E339fosforany soduwiąże wapń, reguluje pH
E450difosforanysilny sekwestrant, szybkie działanie
E452polifosforanynajsilniejsze wiązanie wapnia, stabilność w czasie
E331cytryniany sodułagodniejsza alternatywa, bez fosforu

Rozporządzenie 1333/2008 dopuszcza w serach topionych fosforany z grupy E338-E452 w maksymalnej dawce 20 000 mg na kilogram, przeliczonej na pięciotlenek fosforu. To jeden z najwyższych limitów przewidzianych dla fosforanów w całym prawie żywnościowym i wynika wprost z tego, że bez nich technologia nie działa.

Cytryniany sodu, czyli E331, wiążą wapń słabiej, więc dają serek mniej stabilny i o innej konsystencji. Producenci używają ich w produktach reklamowanych jako „bez fosforanów”, zwykle w połączeniu z wyższym udziałem sera. Taki serek szybciej się rozwarstwia i częściej wymaga przechowywania w chłodzie.

Ile fosforu wnosi porcja serka topionego

To jest liczba, której nie znajdziesz na opakowaniu, bo fosfor nie należy do składników obowiązkowych w tabeli wartości odżywczych.

ProduktFosfor na 100 gTypowa porcjaFosfor w porcji
Serek topionyok. 700-1000 mgtrójkącik 17,5 gok. 125-175 mg
Serek topionyok. 700-1000 mgkanapka, 30 gok. 210-300 mg
Ser żółty typu goudaok. 500-600 mgplaster 20 gok. 100-120 mg
Twaróg półtłustyok. 230 mgporcja 100 gok. 230 mg
Mleko 2%ok. 90 mgszklanka 250 mlok. 225 mg

EFSA przyjęła dla dorosłych wystarczające spożycie fosforu na poziomie 550 mg dziennie. Dwie kanapki z serkiem topionym to około 400-600 mg, czyli mniej więcej cała ta wartość z jednego posiłku.

Istotniejsza jest jednak różnica w przyswajalności. Fosfor naturalnie obecny w żywności, związany w białkach i fitynianach, wchłania się w około 40-60 procentach. Fosfor z dodanych soli fosforanowych jest w formie nieorganicznej i wchłania się w 80-90 procentach. Ta sama liczba na etykiecie oznacza więc zupełnie inne obciążenie organizmu, zależnie od tego, skąd pochodzi.

EFSA w ocenie z 2019 roku ustaliła dla fosforanów jako dodatków dopuszczalne dzienne spożycie na poziomie 40 mg na kilogram masy ciała, w przeliczeniu na fosfor – dla osoby ważącej 70 kg wychodzi 2800 mg. Jednocześnie zauważyła, że u dzieci i nastolatków spożywających dużo żywności przetworzonej ta wartość bywa przekraczana.

Serek topiony a serek kanapkowy i ser żółty

Te trzy produkty leżą obok siebie w sklepie i są mylone najczęściej, a różnią się technologią od pierwszego kroku.

CechaSerek topionySerek kanapkowy (twarogowy)Ser żółty
Jak powstajetopienie serów z solami topnikowymizagęszczanie skrzepu twarogowegodojrzewanie skrzepu podpuszczkowego
Sole topnikowetak, 1-3%nienie
Fosfor na 100 gok. 700-1000 mgok. 100-150 mgok. 500-600 mg
Białko na 100 gok. 10-17 gok. 5-7 gok. 25 g
Kalorie na 100 gok. 180-300 kcalok. 230-280 kcalok. 350-380 kcal
Sól na 100 gok. 1,5-2,6 gok. 0,7-1 gok. 1,5-2 g

Serek kanapkowy typu twarogowego nie zawiera soli topnikowych w ogóle, bo nie przechodzi przez etap topienia. Jego kremowość bierze się z homogenizacji i z dodatku śmietanki. Jeśli szukasz zamiennika w cieście albo na kanapkę, zebrałam osobno, czym zastąpić serek Philadelphia.

Ser żółty ma najwięcej białka i najwięcej wapnia, a jego fosfor pochodzi w całości z mleka, nie z dodatków. Pod względem stosunku wapnia do fosforu wypada wyraźnie lepiej niż serek topiony.

Kalorie, sól i białko w serku topionym

Serek topiony bywa reklamowany jako lekki, bo jedna porcja jest mała. Przeliczenie na 100 g pokazuje inny obraz.

Serek topiony ma od około 180 do 300 kcal na 100 g, 13-28 g tłuszczu i 10-17 g białka – rozrzut między markami jest duży. Trójkącik (17,5-22,5 g) wnosi więc mniej więcej 40-50 kcal – i to jest liczba, która brzmi rozsądnie, dopóki nie zjesz trzech.

Sól to drugi punkt. Przy 1,5-2,6 g na 100 g produktu jedna kanapka z 30 g serka wnosi od 0,5 do 0,8 g soli. WHO zaleca maksymalnie 5 g dziennie, więc dwie takie kanapki zajmują od jednej piątej do jednej trzeciej limitu, zanim doliczysz pieczywo i wędlinę. Sól i cukier wchodzą do kanapki tą samą drogą, przez dodatki uchodzące za neutralne – w łyżce sosu pomidorowego siedzi jedno i drugie, co pokazuję przy tym, ile cukru ma ketchup.

Po stronie zalet: serek topiony jest źródłem wapnia, białka mleka i witaminy B12, choć w ilościach typowych dla nabiału. Jeśli układasz jadłospis pod ich zawartość, opisałam osobno, gdzie w kuchni szukać witaminy z grupy B. Pod względem gęstości odżywczej twaróg i serek wiejski wypadają jednak lepiej przy niższej zawartości soli – porównywałam sześć marek przy pytaniu, czy serek wiejski jest zdrowy.

Jak czytać etykietę serka topionego

Cztery rzeczy, w tej kolejności, zajmują przy półce około dwudziestu sekund.

  1. Udział serów. Szukaj liczby przy słowie „sery” albo „ser”. Powyżej 45 procent to dobry wynik na tle półki, poniżej 30 procent sera jest mniej niż mleka odtłuszczonego.
  2. Rodzaj tłuszczu. Wyłącznie mleczny. Olej palmowy albo kokosowy w składzie oznacza wyrób seropodobny, nie ser.
  3. Białko w tabeli. Poniżej 10 g na 100 g to sygnał, że sera było mało.
  4. Sól. Powyżej 2,5 g na 100 g to dużo nawet jak na ten typ produktu.

Numery E z grupy soli topnikowych zostaw w spokoju – one będą tam zawsze i ich obecność nie różnicuje produktów. Różnicuje je pierwsza pozycja składu i to, ile jest wody. Pierwsza pozycja rozstrzyga też przy sosach: olej na początku wykazu znaczy produkt klasyczny, woda – sos o obniżonej zawartości tłuszczu, o czym piszę przy tym, co mówi skład majonezu.

Serki smakowe, z szynką, ziołami czy pieczarkami, mają zwykle udział sera o kilka do kilkunastu punktów procentowych niższy, bo część masy zajmuje dodatek i kolejne substancje wiążące. Wersje naturalne są pod tym względem uczciwsze.

Kto powinien uważać na serek topiony

Dla zdrowej osoby dorosłej serek topiony w normalnych ilościach nie jest problemem – to nie jest produkt, przed którym trzeba ostrzegać.

Grupa, dla której ma realne znaczenie, to osoby z przewlekłą chorobą nerek. Przy upośledzonej filtracji fosfor nie jest wydalany w wystarczającym tempie, a fosforany dodane, wchłaniane w 80-90 procentach, obciążają organizm bardziej niż fosfor z mleka czy z mięsa. W zaleceniach dietetycznych dla tej grupy żywność z dodanymi fosforanami jest ograniczana w pierwszej kolejności. Konkretny jadłospis ustala tu lekarz albo dietetyk kliniczny, nie technolog żywności.

Druga grupa to dzieci, u których – jak zauważyła EFSA – dopuszczalne spożycie fosforanów bywa przekraczane przy diecie opartej na produktach przetworzonych. Serek topiony bywa w tej diecie codziennym elementem śniadania i kolacji.

Rozwiązaniem nie jest wykreślenie go z domu, tylko przemienność. U mnie na kanapkach obok serka topionego stoją twaróg, domowy serek fromage z 5 składników i zwykły ser żółty, więc żaden z nich nie pojawia się siedem razy w tygodniu.

Najczęstsze pytania o serek topiony

Co jest w składzie serka topionego?

Sery dojrzewające i twarogowe w udziale 25-50 procent, woda, masło lub tłuszcz mleczny, mleko albo serwatka w proszku, sole topnikowe w ilości 1-3 procent i sól kuchenna. W tańszych wersjach dochodzi skrobia lub inne substancje zagęszczające.

Czy sole topnikowe są szkodliwe?

W dopuszczonych dawkach nie są uznawane za szkodliwe dla zdrowej osoby dorosłej, a bez nich serek topiony w ogóle by nie powstał. Zastrzeżenie dotyczy fosforu: EFSA ustaliła w 2019 roku dopuszczalne dzienne spożycie fosforanów na 40 mg na kilogram masy ciała i zwróciła uwagę, że u dzieci bywa ono przekraczane.

Ile kalorii ma serek topiony?

Od około 180 do 300 kcal na 100 g, czyli 40-50 kcal w jednym trójkąciku. Tłuszczu jest w nim 13-28 g na 100 g, białka 10-17 g.

Czym różni się serek topiony od kanapkowego?

Technologią. Topiony powstaje przez roztopienie serów dojrzewających z solami topnikowymi, kanapkowy przez zagęszczenie skrzepu twarogowego ze śmietanką. Serek kanapkowy nie zawiera soli topnikowych i ma około pięciu razy mniej fosforu na 100 g.

Czy serek topiony można podgrzewać?

Można i właśnie do tego nadaje się lepiej niż ser żółty – sole topnikowe utrzymują emulsję, więc masa nie rozdziela się na tłuszcz i białko. Dlatego serek topiony bywa dodawany do zup krem i sosów, żeby je zagęścić bez warzenia.

Czy serek topiony można mrozić?

Można, do trzech miesięcy, ale po rozmrożeniu konsystencja bywa ziarnista, bo emulsja częściowo się rozpada. Do zup i sosów nadaje się bez zastrzeżeń, do smarowania kanapek już gorzej.

Co zapamiętać z tego tekstu

Sole topnikowe E339, E450 i E452 nie są w serku topionym po to, żeby zastąpić ser, tylko po to, żeby ser dał się roztopić w jednolitą masę – wiążą wapń spinający kazeinę i uwalniają białko o właściwościach emulgujących. Ich skutkiem ubocznym jest fosfor: 700-1000 mg na 100 g, wchłaniany w 80-90 procentach, wobec 40-60 procent przy fosforze naturalnym.

Na etykiecie sprawdzaj udział serów, rodzaj tłuszczu i zawartość soli, a numery E z tej grupy pomiń, bo są wszędzie. Napisz w komentarzu, jaki udział sera ma serek, który kupujesz – ciekawi mnie rozrzut między markami, bo w moim przeglądzie wahał się od 27 do 46 procent.

4.8/5 – (25 votes)
Paula Andrzejewska
O autorze

Paula Andrzejewska

Technolog żywności (mgr inż., Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie) i audytor wewnętrzny ISO 22000. Od 2011 roku prowadzę blog Jak Po Maśle: analizuję składy produktów i dzielę się sprawdzonymi przepisami. Pracowałam w laboratoriach i zakładach przemysłu spożywczego, dziś uczę przedmiotów zawodowych w technikum gastronomicznym.

Dodaj komentarz


Ta strona używa Akismet do redukcji spamu. Dowiedz się, w jaki sposób przetwarzane są dane Twoich komentarzy.