Ser żółty wrzucony do garnka i podgrzany rozpada się na gumowatą grudkę i kałużę tłuszczu. Serek topiony podgrzewa się do tej samej temperatury i zostaje gładki. Cała różnica siedzi w kilku gramach soli topnikowych, które ma w składzie, i to jest jedyny powód, dla którego ten produkt w ogóle istnieje.
Na lekcjach o przetworach mlecznych pokazuję to uczniom dwoma garnkami obok siebie, bo bez tego demonstracyjnego rozdzielenia się fazy trudno uwierzyć, że dodatek oznaczony numerem E jest tu konieczny, a nie doklejony dla oszczędności. Sole topnikowe nie zastępują sera. One sprawiają, że ser da się roztopić na jednolitą masę.
To nie zmienia faktu, że mają skutek uboczny, o którym mówi się za mało: fosfor. Poniżej rozkładam skład serka topionego na części, pokazuję mechanizm działania E339, E450 i E452 oraz podaję w tabeli, ile fosforu wnosi realna porcja na kanapkę.
Spis treści:
- Co jest w serku topionym – skład rozłożony na części
- Dlaczego bez soli topnikowych serek by nie powstał
- E339, E450 i E452 – co to konkretnie jest
- Ile fosforu wnosi porcja serka topionego
- Serek topiony a serek kanapkowy i ser żółty
- Kalorie, sól i białko w serku topionym
- Jak czytać etykietę serka topionego
- Kto powinien uważać na serek topiony
- Najczęstsze pytania o serek topiony
- Co zapamiętać z tego tekstu
Co jest w serku topionym – skład rozłożony na części
Typowa lista składników ma sześć do dziesięciu pozycji i każda z nich ma tam swoją robotę.
| Składnik | Typowy udział | Po co |
|---|---|---|
| Sery dojrzewające i twarogowe | 25-50% | baza smaku i białka |
| Woda | 20-45% | konsystencja do smarowania |
| Masło lub tłuszcz mleczny | 5-15% | kremowość, wyrównanie zawartości tłuszczu |
| Mleko lub serwatka w proszku | 3-10% | sucha masa, białko, koszt |
| Sole topnikowe (E339, E450, E452) | 1-3% | umożliwiają topienie bez rozdzielenia |
| Sól kuchenna | 1,5-2,5% | smak, częściowo trwałość |
| Skrobia, mączka chleba świętojańskiego | 0-2% | zagęszczenie w tańszych wersjach |
Pierwsza pozycja jest tą, którą porównuję między produktami. Serek topiony z udziałem sera powyżej 45 procent smakuje jak ser. W najpopularniejszych serkach kremowych sera jest niespełna 30 procent, a resztę stanowi głównie odtworzone mleko odtłuszczone, masło i śmietanka.
Sygnał ostrzegawczy na etykiecie to obecność tłuszczu roślinnego. Produkt, w którym część tłuszczu mlecznego zastąpiono palmowym albo kokosowym, nie może nazywać się serem topionym – nazywa się wtedy „produktem seropodobnym” albo „wyrobem seropodobnym topionym” i to jest zupełnie inna półka jakościowa.
Dlaczego bez soli topnikowych serek by nie powstał
Żeby to zrozumieć, trzeba spojrzeć na to, jak zbudowany jest ser dojrzewający. Jego strukturę tworzy parakazeinian wapnia – sieć białek kazeinowych spięta mostkami z jonów wapnia. Ta sieć trzyma w sobie tłuszcz i wodę.
Po podgrzaniu powyżej mniej więcej 70 stopni sieć kurczy się i wyciska z siebie zawartość. Widać to na każdej zapiekance: tłuszcz zbiera się w kałużę, białko ściąga się w gumowate pasma. Dokładnie to samo działoby się w kotle w zakładzie.
Sole topnikowe działają jak sekwestranty wapnia. Wiążą jony wapnia i wyjmują je z mostków spinających kazeinę, a uwolnione białko przechodzi w kazeinian sodu – formę rozpuszczalną, która sama ma zdolności emulgujące. Kazeinian sodu otacza kropelki tłuszczu i utrzymuje je w zawiesinie, zamiast pozwolić im się połączyć.
Efektem jest jednorodna, plastyczna masa, która po ostygnięciu daje się smarować i nie rozwarstwia się w opakowaniu przez kilka miesięcy. Bez tego kroku produkt o takiej konsystencji i takiej trwałości nie istnieje – to nie jest kwestia oszczędności, tylko fizykochemii.
E339, E450 i E452 – co to konkretnie jest
Pod pojęciem soli topnikowych kryje się kilka substancji o zbliżonym działaniu. W serkach topionych spotkasz najczęściej trzy.
| Numer E | Nazwa | Rola |
|---|---|---|
| E339 | fosforany sodu | wiąże wapń, reguluje pH |
| E450 | difosforany | silny sekwestrant, szybkie działanie |
| E452 | polifosforany | najsilniejsze wiązanie wapnia, stabilność w czasie |
| E331 | cytryniany sodu | łagodniejsza alternatywa, bez fosforu |
Rozporządzenie 1333/2008 dopuszcza w serach topionych fosforany z grupy E338-E452 w maksymalnej dawce 20 000 mg na kilogram, przeliczonej na pięciotlenek fosforu. To jeden z najwyższych limitów przewidzianych dla fosforanów w całym prawie żywnościowym i wynika wprost z tego, że bez nich technologia nie działa.
Cytryniany sodu, czyli E331, wiążą wapń słabiej, więc dają serek mniej stabilny i o innej konsystencji. Producenci używają ich w produktach reklamowanych jako „bez fosforanów”, zwykle w połączeniu z wyższym udziałem sera. Taki serek szybciej się rozwarstwia i częściej wymaga przechowywania w chłodzie.
Ile fosforu wnosi porcja serka topionego
To jest liczba, której nie znajdziesz na opakowaniu, bo fosfor nie należy do składników obowiązkowych w tabeli wartości odżywczych.
| Produkt | Fosfor na 100 g | Typowa porcja | Fosfor w porcji |
|---|---|---|---|
| Serek topiony | ok. 700-1000 mg | trójkącik 17,5 g | ok. 125-175 mg |
| Serek topiony | ok. 700-1000 mg | kanapka, 30 g | ok. 210-300 mg |
| Ser żółty typu gouda | ok. 500-600 mg | plaster 20 g | ok. 100-120 mg |
| Twaróg półtłusty | ok. 230 mg | porcja 100 g | ok. 230 mg |
| Mleko 2% | ok. 90 mg | szklanka 250 ml | ok. 225 mg |
EFSA przyjęła dla dorosłych wystarczające spożycie fosforu na poziomie 550 mg dziennie. Dwie kanapki z serkiem topionym to około 400-600 mg, czyli mniej więcej cała ta wartość z jednego posiłku.
Istotniejsza jest jednak różnica w przyswajalności. Fosfor naturalnie obecny w żywności, związany w białkach i fitynianach, wchłania się w około 40-60 procentach. Fosfor z dodanych soli fosforanowych jest w formie nieorganicznej i wchłania się w 80-90 procentach. Ta sama liczba na etykiecie oznacza więc zupełnie inne obciążenie organizmu, zależnie od tego, skąd pochodzi.
EFSA w ocenie z 2019 roku ustaliła dla fosforanów jako dodatków dopuszczalne dzienne spożycie na poziomie 40 mg na kilogram masy ciała, w przeliczeniu na fosfor – dla osoby ważącej 70 kg wychodzi 2800 mg. Jednocześnie zauważyła, że u dzieci i nastolatków spożywających dużo żywności przetworzonej ta wartość bywa przekraczana.
Serek topiony a serek kanapkowy i ser żółty
Te trzy produkty leżą obok siebie w sklepie i są mylone najczęściej, a różnią się technologią od pierwszego kroku.
| Cecha | Serek topiony | Serek kanapkowy (twarogowy) | Ser żółty |
|---|---|---|---|
| Jak powstaje | topienie serów z solami topnikowymi | zagęszczanie skrzepu twarogowego | dojrzewanie skrzepu podpuszczkowego |
| Sole topnikowe | tak, 1-3% | nie | nie |
| Fosfor na 100 g | ok. 700-1000 mg | ok. 100-150 mg | ok. 500-600 mg |
| Białko na 100 g | ok. 10-17 g | ok. 5-7 g | ok. 25 g |
| Kalorie na 100 g | ok. 180-300 kcal | ok. 230-280 kcal | ok. 350-380 kcal |
| Sól na 100 g | ok. 1,5-2,6 g | ok. 0,7-1 g | ok. 1,5-2 g |
Serek kanapkowy typu twarogowego nie zawiera soli topnikowych w ogóle, bo nie przechodzi przez etap topienia. Jego kremowość bierze się z homogenizacji i z dodatku śmietanki. Jeśli szukasz zamiennika w cieście albo na kanapkę, zebrałam osobno, czym zastąpić serek Philadelphia.
Ser żółty ma najwięcej białka i najwięcej wapnia, a jego fosfor pochodzi w całości z mleka, nie z dodatków. Pod względem stosunku wapnia do fosforu wypada wyraźnie lepiej niż serek topiony.
Kalorie, sól i białko w serku topionym
Serek topiony bywa reklamowany jako lekki, bo jedna porcja jest mała. Przeliczenie na 100 g pokazuje inny obraz.
Serek topiony ma od około 180 do 300 kcal na 100 g, 13-28 g tłuszczu i 10-17 g białka – rozrzut między markami jest duży. Trójkącik (17,5-22,5 g) wnosi więc mniej więcej 40-50 kcal – i to jest liczba, która brzmi rozsądnie, dopóki nie zjesz trzech.
Sól to drugi punkt. Przy 1,5-2,6 g na 100 g produktu jedna kanapka z 30 g serka wnosi od 0,5 do 0,8 g soli. WHO zaleca maksymalnie 5 g dziennie, więc dwie takie kanapki zajmują od jednej piątej do jednej trzeciej limitu, zanim doliczysz pieczywo i wędlinę. Sól i cukier wchodzą do kanapki tą samą drogą, przez dodatki uchodzące za neutralne – w łyżce sosu pomidorowego siedzi jedno i drugie, co pokazuję przy tym, ile cukru ma ketchup.
Po stronie zalet: serek topiony jest źródłem wapnia, białka mleka i witaminy B12, choć w ilościach typowych dla nabiału. Jeśli układasz jadłospis pod ich zawartość, opisałam osobno, gdzie w kuchni szukać witaminy z grupy B. Pod względem gęstości odżywczej twaróg i serek wiejski wypadają jednak lepiej przy niższej zawartości soli – porównywałam sześć marek przy pytaniu, czy serek wiejski jest zdrowy.
Jak czytać etykietę serka topionego
Cztery rzeczy, w tej kolejności, zajmują przy półce około dwudziestu sekund.
- Udział serów. Szukaj liczby przy słowie „sery” albo „ser”. Powyżej 45 procent to dobry wynik na tle półki, poniżej 30 procent sera jest mniej niż mleka odtłuszczonego.
- Rodzaj tłuszczu. Wyłącznie mleczny. Olej palmowy albo kokosowy w składzie oznacza wyrób seropodobny, nie ser.
- Białko w tabeli. Poniżej 10 g na 100 g to sygnał, że sera było mało.
- Sól. Powyżej 2,5 g na 100 g to dużo nawet jak na ten typ produktu.
Numery E z grupy soli topnikowych zostaw w spokoju – one będą tam zawsze i ich obecność nie różnicuje produktów. Różnicuje je pierwsza pozycja składu i to, ile jest wody. Pierwsza pozycja rozstrzyga też przy sosach: olej na początku wykazu znaczy produkt klasyczny, woda – sos o obniżonej zawartości tłuszczu, o czym piszę przy tym, co mówi skład majonezu.
Serki smakowe, z szynką, ziołami czy pieczarkami, mają zwykle udział sera o kilka do kilkunastu punktów procentowych niższy, bo część masy zajmuje dodatek i kolejne substancje wiążące. Wersje naturalne są pod tym względem uczciwsze.
Kto powinien uważać na serek topiony
Dla zdrowej osoby dorosłej serek topiony w normalnych ilościach nie jest problemem – to nie jest produkt, przed którym trzeba ostrzegać.
Grupa, dla której ma realne znaczenie, to osoby z przewlekłą chorobą nerek. Przy upośledzonej filtracji fosfor nie jest wydalany w wystarczającym tempie, a fosforany dodane, wchłaniane w 80-90 procentach, obciążają organizm bardziej niż fosfor z mleka czy z mięsa. W zaleceniach dietetycznych dla tej grupy żywność z dodanymi fosforanami jest ograniczana w pierwszej kolejności. Konkretny jadłospis ustala tu lekarz albo dietetyk kliniczny, nie technolog żywności.
Druga grupa to dzieci, u których – jak zauważyła EFSA – dopuszczalne spożycie fosforanów bywa przekraczane przy diecie opartej na produktach przetworzonych. Serek topiony bywa w tej diecie codziennym elementem śniadania i kolacji.
Rozwiązaniem nie jest wykreślenie go z domu, tylko przemienność. U mnie na kanapkach obok serka topionego stoją twaróg, domowy serek fromage z 5 składników i zwykły ser żółty, więc żaden z nich nie pojawia się siedem razy w tygodniu.
Najczęstsze pytania o serek topiony
Co jest w składzie serka topionego?
Sery dojrzewające i twarogowe w udziale 25-50 procent, woda, masło lub tłuszcz mleczny, mleko albo serwatka w proszku, sole topnikowe w ilości 1-3 procent i sól kuchenna. W tańszych wersjach dochodzi skrobia lub inne substancje zagęszczające.
Czy sole topnikowe są szkodliwe?
W dopuszczonych dawkach nie są uznawane za szkodliwe dla zdrowej osoby dorosłej, a bez nich serek topiony w ogóle by nie powstał. Zastrzeżenie dotyczy fosforu: EFSA ustaliła w 2019 roku dopuszczalne dzienne spożycie fosforanów na 40 mg na kilogram masy ciała i zwróciła uwagę, że u dzieci bywa ono przekraczane.
Ile kalorii ma serek topiony?
Od około 180 do 300 kcal na 100 g, czyli 40-50 kcal w jednym trójkąciku. Tłuszczu jest w nim 13-28 g na 100 g, białka 10-17 g.
Czym różni się serek topiony od kanapkowego?
Technologią. Topiony powstaje przez roztopienie serów dojrzewających z solami topnikowymi, kanapkowy przez zagęszczenie skrzepu twarogowego ze śmietanką. Serek kanapkowy nie zawiera soli topnikowych i ma około pięciu razy mniej fosforu na 100 g.
Czy serek topiony można podgrzewać?
Można i właśnie do tego nadaje się lepiej niż ser żółty – sole topnikowe utrzymują emulsję, więc masa nie rozdziela się na tłuszcz i białko. Dlatego serek topiony bywa dodawany do zup krem i sosów, żeby je zagęścić bez warzenia.
Czy serek topiony można mrozić?
Można, do trzech miesięcy, ale po rozmrożeniu konsystencja bywa ziarnista, bo emulsja częściowo się rozpada. Do zup i sosów nadaje się bez zastrzeżeń, do smarowania kanapek już gorzej.
Co zapamiętać z tego tekstu
Sole topnikowe E339, E450 i E452 nie są w serku topionym po to, żeby zastąpić ser, tylko po to, żeby ser dał się roztopić w jednolitą masę – wiążą wapń spinający kazeinę i uwalniają białko o właściwościach emulgujących. Ich skutkiem ubocznym jest fosfor: 700-1000 mg na 100 g, wchłaniany w 80-90 procentach, wobec 40-60 procent przy fosforze naturalnym.
Na etykiecie sprawdzaj udział serów, rodzaj tłuszczu i zawartość soli, a numery E z tej grupy pomiń, bo są wszędzie. Napisz w komentarzu, jaki udział sera ma serek, który kupujesz – ciekawi mnie rozrzut między markami, bo w moim przeglądzie wahał się od 27 do 46 procent.







