Mąka tortowa – typ 450, 9% białka i czym zastąpić

Mąka tortowa typ 450 przesiewana przez sitko na drobny biały kopczyk

Typ 450 na opakowaniu mąki tortowej nie mówi nic o glutenie ani o tym, czy biszkopt urośnie. Mówi wyłącznie o popiele – czyli o tym, ile składników mineralnych zostanie po spaleniu stu gramów mąki. Typ 450 oznacza 0,45 procent popiołu, typ 750 oznacza 0,75 procent i tyle wynika wprost z tej liczby.

Na lekcjach zawodowych tłumaczę to tak: typ mówi, jak głęboko przemiał sięgnął w ziarno. Im niższy typ, tym więcej odsiano okrywy owocowo-nasiennej i warstwy aleuronowej, gdzie siedzą minerały, a został sam bielmo – biała, skrobiowa środkówka. Przy okazji odsiewa się razem z nimi część białka i stąd wszystkie właściwości mąki tortowej.

W tym poradniku podaję to, po co się zwykle tu przychodzi: ile mąka tortowa ma białka, do jakich ciast się nadaje, czym ją zastąpić w konkretnych proporcjach i jak zrobić jej domową wersję z mąki, którą masz w szafce. Tabela z przelicznikami jest w połowie tekstu.

Mąka tortowa – co naprawdę znaczy typ 450

Typ mąki to zawartość popiołu w suchej masie, wyrażona w setnych częściach procenta. Mąka tortowa typu 450 zawiera go maksymalnie 0,50 procent, mąka luksusowa 550 do 0,58 procent, chlebowa 750 do 0,78 procent, a razowa 2000 aż dwa procent. Polska norma dla mąk pszennych ustala te progi od dziesięcioleci i producenci muszą się w nich mieścić.

Drugą cechą mąki tortowej jest wielkość cząstek. Przemiał jest najdrobniejszy ze wszystkich mąk pszennych – większość ziaren mieści się poniżej 150 mikrometrów, podczas gdy krupczatka ma cząstki grubsze, wyraźnie wyczuwalne w palcach. To dlatego mąka tortowa wydaje się w dotyku puszysta i lekko jedwabista, a nasypana na blat układa się w gładki kopczyk. Sam typ z opakowania nie wystarcza więc do wyboru: mąka krupczatka mieści się w tym samym przedziale, a w kruchym cieście pracuje odwrotnie, bo grube ziarno chłonie wodę wolniej.

Trzecia cecha wynika z dwóch pierwszych: mąka tortowa chłonie mniej wody. Mniej otrąb i mniej białka oznacza mniejszą zdolność wiązania płynu, więc ciasto z niej wychodzi rzadsze przy tej samej ilości mleka. Przy przeliczaniu przepisów to najczęściej pomijana zmienna.

Ile białka ma mąka tortowa i dlaczego to rozstrzyga

Zawartość białka w mące tortowej to zwykle 8-9,5 grama na 100 gramów. Dla porównania mąka chlebowa ma 11-12,5 grama, a specjalne mąki do pizzy potrafią przekroczyć 13 gramów. Ta różnica trzech gramów decyduje o wszystkim, co dzieje się w misce.

Mąka pszennaTypBiałko / 100 gDo czego
Tortowa4508-9,5 gbiszkopty, ciasta ucierane, naleśniki, sosy
Poznańska5009,5-10,5 gkruche ciasta, kluski, pierogi
Luksusowa55010-11 gdrożdżowe, uniwersalna
Chlebowa75011-12,5 gchleb, ciasta drożdżowe wyrastane

Białko pszenicy, głównie gliadyna i glutenina, po połączeniu z wodą i mieszaniu tworzy gluten – elastyczną siatkę, która zatrzymuje gazy i nadaje ciastu sprężystość. W chlebie to zaleta, bo bochenek ma się trzymać kształtu. W biszkopcie to wada, bo sprężysta siatka ściąga ciasto i zamiast puszystego blatu wychodzi gumowaty placek.

Stąd cała logika mąki tortowej. Ona nie jest lepsza od chlebowej, tylko słabsza – i o tę słabość w wypiekach chodzi. Ciasto z niej wyrabia się mniej chętnie w sprężystą masę, przez co wybacza dłuższe mieszanie i nie robi się twarde.

Do czego nadaje się mąka tortowa, a do czego nie

Nadaje się wszędzie tam, gdzie efektem ma być delikatna, krucha albo puszysta struktura, a ciasto nie musi utrzymać własnego ciężaru. Biszkopt, ciasto ucierane, muffiny, babka piaskowa, naleśniki, gofry, ciasto na przekładańce – w każdym z tych przypadków niski gluten pracuje na jakość.

Jest też druga rola, o której mało kto pamięta: zagęszczanie. Do zasmażki, sosu beszamelowego czy budyniu mąka tortowa sprawdza się lepiej niż chlebowa, bo drobny przemiał rozprowadza się bez grudek, a niska zawartość białka nie daje sosowi mącznego posmaku.

Nie nadaje się do chleba, ciasta drożdżowego wyrastanego, pizzy i makaronu. Wszędzie tam potrzebna jest mocna siatka glutenowa: bez niej bochenek się rozlewa, drożdżowe nie utrzymuje bąbelków, a makaron rozpada się w wodzie. Nie nadaje się także do ciasta francuskiego, gdzie warstwy muszą znieść wielokrotne wałkowanie. Jeśli wyszedł ci już kiedyś zbity, wilgotny placek, sprawdź przy okazji, czy można jeść zakalec i skąd on się właściwie bierze.

Czym zastąpić mąkę tortową – tabela proporcji

Zamiana jest możliwa prawie zawsze, tylko trzeba wiedzieć, co się przy niej traci i ile płynu dołożyć. Proporcje podaję wagowo na 100 gramów mąki tortowej z przepisu, bo objętościowe przeliczanie na szklanki przy różnej gęstości mąk zawodzi.

ZamiennikIle za 100 g tortowejKorekta płynuEfekt
Mąka 550 luksusowa100 gbez zmianciasto nieco zwięźlejsze, dobre w 90% przepisów
Mąka 500 poznańska100 gbez zmianbardzo bliska, minimalnie mniej puszysta
Mąka 550 plus skrobia85 g mąki + 15 g skrobibez zmiannajbliższa oryginałowi, polecam
Mąka orkiszowa jasna 630100 g+ 10 mllekko orzechowy posmak, ciemniejszy miękisz
Mąka chlebowa 75090 g + 10 g skrobi+ 10 mlostateczność, ciasto bardziej sprężyste
Mąka ryżowamax 30 g, reszta 550+ 15 mlkruszy się, nadaje się do kruchych ciast
Krupczatkanie zalecam–grubszy przemiał, ciasto wychodzi ziarniste

Ostatni wiersz wymaga słowa wyjaśnienia. Krupczatka to mąka o zupełnie innej gradacji cząstek, przeznaczona do ciasta półkruchego i klusek. W biszkopcie daje wyczuwalną ziarnistość i gorzej wiąże jajka, więc do zamiany z tortową się nie nadaje.

Domowa mąka tortowa – przelicznik 85 plus 15

To rozwiązanie, którego używam najczęściej, bo mąkę 550 ma w szafce prawie każdy. Zasada jest prosta: na każde 100 gramów mąki tortowej z przepisu odważ 85 gramów mąki 550 i 15 gramów skrobi – ziemniaczanej albo kukurydzianej. W tym przeliczniku obie zadziałają tak samo, bo liczy się wyłącznie brak białka – różnice wychodzą dopiero w sosie, co widać w zestawieniu skrobia ziemniaczana a kukurydziana.

Skrobia nie zawiera białka, więc rozcieńcza gluten w całej mieszaninie. Przy 85 gramach mąki o zawartości 10,5 procent białka i 15 gramach czystej skrobi wychodzi około 8,9 grama białka na 100 gramów mieszanki – czyli dokładnie tyle, ile ma mąka tortowa. Ten przelicznik nie jest przybliżeniem, tylko wynikiem prostego rachunku.

Dwie uwagi praktyczne. Mieszankę przesiej dwukrotnie, bo skrobia lubi się zbrylać i inaczej trafi do ciasta w postaci białych grudek. I nie zwiększaj udziału skrobi powyżej 20 procent – powyżej tej granicy ciasto zaczyna się kruszyć przy krojeniu, a blat biszkoptu pęka przy przekładaniu, co przy przekładaniu biszkoptu na tort potrafi popsuć całą robotę.

Co się dzieje, gdy do biszkoptu weźmiesz mąkę chlebową

Biszkopt składa się z jajek, cukru i mąki, a całą jego strukturę trzyma piana z białek. Mąka ma tu jedno zadanie: związać wilgoć i utrwalić bąbelki powietrza po upieczeniu. Im więcej białka w mące, tym mocniej ciasto zaciska się wokół tych bąbelków.

Praktyczny efekt użycia mąki 750 zamiast 450 wygląda tak: blat rośnie o 1-2 centymetry mniej, miękisz jest gęstszy i wilgotniejszy w dotyku, a przy krojeniu ciasto się ugina zamiast pękać czysto. Nadmierne mieszanie pogarsza sprawę, bo każde kolejne okrążenie łyżki rozwija siatkę glutenową.

Ratunek istnieje i mieści się w jednym ruchu: zamień 15 gramów mąki chlebowej na skrobię, mieszaj ciasto szpatułką ruchem od dołu do góry i przerwij, gdy zniknie ostatni ślad suchej mąki. Ciasto ma być połączone, nie wyrobione. Ta różnica jest większa niż różnica między mąkami.

Przechowywanie i przesiewanie – dwie rzeczy, które mają znaczenie

Mąka tortowa ma około 13-14 procent wilgotności i jest higroskopijna, czyli chłonie wodę z powietrza. W wilgotnej kuchni po kilku tygodniach potrafi zbić się w grudy i przybrać na wadze – a wtedy odmierzone 200 gramów zawiera realnie mniej suchej mąki, niż powinno.

Trzymam ją w szczelnym pojemniku, w suchym miejscu, z dala od kuchenki i zmywarki. Termin przydatności to zwykle 9-12 miesięcy od daty produkcji, ale w praktyce liczy się zapach: mąka, która pachnie stęchlizną albo zjełczałym tłuszczem, nadaje się tylko do wyrzucenia. Za ten zapach odpowiadają resztki zarodka, które utleniają się z czasem.

Przesiewanie ma sens przy biszkoptach i ciastach ucieranych, gdzie liczy się napowietrzenie i brak grudek. Przy naleśnikach czy zasmażce można je pominąć, bo mąka i tak trafia do płynu i zostanie rozprowadzona. Sitko o oczkach 0,5 milimetra wystarczy w zupełności – drobniejsze tylko wydłuża pracę.

Najczęstsze pytania o mąkę tortową

Czy mąka tortowa i mąka pszenna typ 450 to to samo?

Tak, to dwie nazwy tego samego produktu. „Tortowa” jest nazwą handlową, „typ 450” określeniem normatywnym opartym na zawartości popiołu do 0,50 procent. Na opakowaniach zwykle widnieją obie naraz. Jeśli na torebce jest tylko liczba 450, masz w ręku mąkę tortową, nawet gdy producent nie użył tego słowa.

Czy mąką tortową można zastąpić mąkę do chleba?

Nie polecam. Przy 8-9 gramach białka siatka glutenowa jest za słaba, żeby utrzymać strukturę wyrośniętego bochenka – ciasto rozlewa się na blasze, a miękisz wychodzi zbity. Można nią zastąpić co najwyżej 20-30 procent mąki chlebowej w przepisie, żeby uzyskać delikatniejszy miękisz, ale reszta musi mieć powyżej 11 gramów białka.

Czym zastąpić mąkę tortową w naleśnikach?

Mąką 500 albo 550 w proporcji jeden do jednego, bez korekty płynu. Naleśniki są tu bardzo wyrozumiałe, bo ciasto jest rzadkie, a gluten nie zdąży się rozwinąć w tak dużej ilości mleka. Jedyna różnica: przy mące o wyższym typie odstaw ciasto na 20-30 minut, żeby skrobia napęczniała, i naleśniki nie będą się rwać.

Czy mąka tortowa jest mniej zdrowa od pełnoziarnistej?

Ma mniej błonnika, magnezu i witamin z grupy B, bo te siedzą w otrębach i zarodku, które przy typie 450 zostają odsiane. Różnica w błonniku to około 2,5 grama wobec 10 gramów na 100 gramów mąki razowej. Nie oznacza to jednak, że jest szkodliwa – oznacza tylko, że jest surowcem do wypieków, a nie źródłem składników odżywczych w diecie.

Ile waży szklanka mąki tortowej?

Standardowa szklanka o pojemności 250 mililitrów mieści około 130 gramów mąki tortowej luźno nasypanej i do 160 gramów, jeśli mąkę ubijesz albo nabierzesz szklanką prosto z torebki. Ta rozpiętość 30 gramów to jedna piąta ilości i wystarczy, żeby biszkopt wyszedł zbity. Waga kuchenna rozwiązuje ten problem raz na zawsze.

Co zapamiętać o mące tortowej

Mąka tortowa to typ 450, najdrobniejszy przemiał i 8-9,5 grama białka – i to ta ostatnia liczba, nie typ, decyduje o efekcie w cieście. Do biszkoptów, ciast ucieranych i sosów jest najlepszym wyborem, do chleba i drożdżowego się nie nadaje.

Jeśli jej nie masz, najbliższy zamiennik zrobisz sama: 85 gramów mąki 550 plus 15 gramów skrobi na każde 100 gramów z przepisu, przesiane dwa razy. Zasada podmiany jest zresztą zawsze ta sama, niezależnie od składnika – liczy się funkcja, nie nazwa, tak jak przy szukaniu zamiennika dla serka Philadelphia i jego zamienników czy wycofanego Papirusu Winiary. Masz przepis, w którym podmiana nie chce zadziałać? Napisz w komentarzu, przeliczymy go razem.

5/5 – (25 votes)
Paula Andrzejewska
O autorze

Paula Andrzejewska

Technolog żywności (mgr inż., Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie) i audytor wewnętrzny ISO 22000. Od 2011 roku prowadzę blog Jak Po Maśle: analizuję składy produktów i dzielę się sprawdzonymi przepisami. Pracowałam w laboratoriach i zakładach przemysłu spożywczego, dziś uczę przedmiotów zawodowych w technikum gastronomicznym.

Dodaj komentarz


Ta strona używa Akismet do redukcji spamu. Dowiedz się, w jaki sposób przetwarzane są dane Twoich komentarzy.